بنیاد پژوهش های اسلامی، کارگاه آموزشی با محوریت کتاب مهارت های والدین، برگزار کرد

کارگاه آموزشی با محوریت کتاب «مهارت‌های والدین در زندگی و بالندگی فرزندان» پنج‌شنبه ۷ آبان‌ماه در اتاق جلسات فاطمیون حرم مطهر رضوی برگزار شد. در این برنامه احد فرامرز قراملکی، رئیس بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی، با تأکید بر ضرورت حفظ احترام در ارتباط تربیتی گفت: یکی از مهارت‌های کلیدی والدین و مربیان، جداکردن حکم رفتار از حکم شخص است؛ می‌توان رفتار فرزند را نادرست دانست و درباره آن با او گفت‌وگو کرد، اما نباید از خطای او به بدذات یا بدسرشت‌بودنش حکم داد.

وی افزود: باید بتوانیم به فرزند بگوییم تو محترمی، اما این کارت نادرست است. در این بیان، حرمت شخص حفظ می‌شود و رفتار او موضوع بررسی قرار می‌گیرد؛ درحالی‌که نسبت‌دادن خطا به تمام شخصیت فرد، مسیر ارتباط را تغییر می‌دهد.

رئیس بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی، سعه‌صدر و شناخت هیجان‌ها توسط والدین در زمینه ارتباط با فرزند ضروری دانست و گفت: در وجود والدین، علاوه بر محبت به فرزند، هیجان‌های دیگری نیز حضور دارد که تحت تأثیر محیط و رفتار فرزند قرار می‌گیرند. گاهی رنجش یا حتی احساس رقابت، بدون آنکه فرد متوجه باشد، بر ارتباط او اثر می‌گذارد؛ بنابراین، محبت به فرزند ما را از شناخت و مدیریت دیگر هیجان‌ها بی‌نیاز نمی‌کند.

گفت‌وگو فرصتی برای فهمیدن است

قراملکی با اشاره به ضرورت گفت‌وگو در جامعه اظهار کرد: شنیدن سخن دیگری باید فرصتی برای فهمیدن باشد. اگر هنگام شنیدن، فقط در پی آماده‌کردن پاسخ یا غلبه بر طرف مقابل باشیم، از مقصود گفت‌وگو فاصله گرفته‌ایم.

وی افزود: گاهی در ذهن خود گفت‌وگو می‌کنیم تا مسئله‌ای را بفهمیم و گاهی این فرصت در شنیدن سخن دیگران فراهم می‌شود. در جمع اهل فکر، باید تجربه‌ها و دیدگاه‌های یکدیگر را بشنویم و مطالب را کوتاه و روشن بیان کنیم تا مجال مشارکت دیگران نیز فراهم باشد.

وی در ادامه، با طرح پرسش‌هایی درباره محاسبه نفس گفت: ارزیابی رفتار پس از پایان آن ارزشمند است، اما نباید تمام مراقبت از خود را به زمان دیگری موکول کنیم. باید همان لحظه که عصبانی یا رنجیده‌ایم، خود را ببینیم و متوجه باشیم چه می‌گوییم و چه می‌کنیم.

قراملکی ادامه داد: گاهی فرد سخنی می‌گوید و شب، هنگام مرور رفتار خود، از بیان آن پشیمان می‌شود؛ این محاسبه نفس با تأخیر انجام شده است. خودشناسی لحظه‌ای به ما کمک می‌کند هنگام انجام رفتار نیز مراقب خود باشیم و ببینیم آیا داوری درباره خطای مخاطب را به تمام شخصیت او سرایت می‌دهیم یا خیر.

نسبت خانوادگی، تضمین‌کننده ارتباط مطلوب نیست

رئیس بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی در تبیین تفاوت «رابطه» و «ارتباط» گفت: داشتن نسبت پدر و فرزندی، مادر و فرزندی یا استاد و دانشجویی، به‌تنهایی به معنای برخورداری از ارتباط مطلوب نیست. در یک رابطه ثابت، ارتباط می‌تواند صمیمانه، سازنده، سرد یا رنج‌آور، باشد.

وی افزود: گاهی چنان به جایگاه خود در رابطه توجه می‌کنیم که کیفیت ارتباط را نمی‌بینیم؛ تصور می‌کنیم، چون پدر، مادر، استاد یا دوست کسی هستیم، می‌توانیم بدون توجه به احساس او سخن بگوییم. صمیمیت و امنیت در روابط نزدیک نیز نباید ما را از رعایت احترام غافل کند.

قراملکی، سنجش تأثیر کلام را بخشی از محاسبه نفس دانست و توضیح داد: این سنجش باید پیش از سخن‌گفتن، هنگام آن و پس از پایان گفت‌وگو انجام شود. پیش از بیان، درباره ویژگی‌ها و نیازهای مخاطب اطلاعات می‌گیریم؛ هنگام صحبت، واکنش‌های او را می‌بینیم و پس از آن نیز بازخورد دریافت می‌کنیم.

وی با تأکید بر اهمیت ارزیابی هنگام سخن‌گفتن ادامه داد: می‌توان مکث کرد و از احساس مخاطب پرسید. پرسش از احساس با پرسش از نظر یکسان نیست. زبان بدن، شادابی یا بی‌میلی و توجه یا بی‌توجهی مخاطب نیز به شناخت وضعیت ارتباط کمک می‌کند؛ البته این حساسیت نباید به وسواس تبدیل شود.

وی افزود: وقتی مخاطب عصبانی یا خسته است، آمادگی او برای گفت‌وگو تغییر می‌کند. اصرار بر نصیحت در هر زمان و هر شرایطی، لزوماً اثرگذاری بیشتری ندارد. اگر سخن از ظرفیت و حوصله شنونده فراتر برود، ممکن است همراهی او قطع شود.

قراملکی همچنین با اشاره به پیام‌های غیرگفتاری گفت: هنگام صحبت، زبان بدن، پوشش، رفتار، سکوت و محیط نیز پیام منتقل می‌کنند. ناسازگاری این زبان‌ها با یکدیگر، از موانع تأثیرگذاری کلام است؛ بنابراین، انتخاب واژه‌های مناسب باید با توجه به دیگر پیام‌های هم‌زمان همراه باشد.

خیر بودن اقدام، نادرستی روش را توجیه نمی‌کند

رئیس بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی، تفکیک «اقدام» از «شیوه اقدام» را از مهارت‌های اساسی تربیت برشمرد و گفت: گاهی، چون کاری را خیر، وظیفه یا تکلیف می‌دانیم، نسبت به روش اجرای آن بی‌توجه می‌شویم. خوب‌بودن اصل کار، نادرستی شیوه انجام آن را توجیه نمی‌کند؛ همان‌گونه که صدقه‌دادن نباید با منت و آزار، همراه شود.

وی افزود: اگر اقدام و شیوه آن را جدا نبینیم، در دوراهی‌هایی مانند تذکر بدهم یا ندهم گرفتار می‌شویم؛ درحالی‌که باید درباره چگونگی تذکر نیز فکر کنیم. یک اقدام می‌تواند شیوه‌های متفاوتی داشته باشد و توجه به این تنوع، امکان انتخاب روش مناسب‌تر را، فراهم می‌کند.

قراملکی تأکید کرد: برای افزایش تأثیر سخن، باید پیوسته از خود بپرسیم همین حالا با چه کسی سخن می‌گوییم. شناخت مخاطب فقط به اطلاعات قبلی درباره او محدود نیست؛ باید وضعیت فعلی، توانایی‌ها و اشتیاق‌های او را نیز، ببینیم.

توانایی‌های فرزندان را ببینیم و به زبان بیاوریم

وی با اشاره به ظرفیت‌های درونی فرزندان اظهار کرد: هر فرد توانایی‌ها و اشتیاق‌های متعددی دارد؛ از تفکر و حل مسئله تا سالم‌زیستن و مراقبت از خود. پرسش این است که ما این توانایی‌ها را می‌بینیم، کم می‌بینیم یا نادیده می‌گیریم.

قراملکی افزود: دیدن و به‌زبان‌آوردن یک توان واقعی، به عزت‌نفس فرد کمک می‌کند و او را به استفاده بیشتر از آن برمی‌انگیزد. در موقعیت‌های دشوار ارتباطی نیز می‌توان به دنبال نقطه‌ای استوار در شخصیت مخاطب گشت و از همان ظرفیت، زمینه گفت‌وگو را، فراهم کرد.

وی خاطرنشان کرد: مراقبت از فرزند را نباید با حمایت بیش از حد اشتباه گرفت؛ زیرا ممکن است توان خودمراقبتی او را نبینیم و به‌جای تقویت آن، پیوسته نصیحت کنیم. همچنین قدردانی از توانایی‌ها باید متناسب با واقعیت باشد تا به تملق تبدیل نشود.

رئیس بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی، نشناختن مرز مفاهیم مشابه را از مشکلات تربیت دانست و گفت: حساسیت با وسواس، فروتنی با ذلت‌پذیری و مراقبت با حمایت بیش از حد تفاوت دارد. گاهی رفتاری را با نام یک فضیلت انجام می‌دهیم، درحالی‌که مرز آن را با رفتار آسیب‌زا نشناخته‌ایم.

امید تربیتی به هدف، روش و استقامت نیاز دارد

قراملکی در بخش دیگری از سخنانش، هدف‌گذاری درست، انتخاب روش مناسب و سخت‌کوشی و استقامت را سه مؤلفه امید واقعی در تربیت دانست و اظهار کرد: باید مشخص کنیم با چه کسی و با چه هدف تربیتی روبه‌رو هستیم، برای رسیدن به آن هدف چه راهی انتخاب کرده‌ایم و تا چه اندازه در این مسیر استمرار داریم؛ بدون این مؤلفه‌ها، انتظار نتیجه می‌تواند در حد آرزوی پنداری باقی بماند.

وی با تأکید بر بررسی سهم عوامل درونی در ناکامی ارتباط افزود: عوامل بیرونی متعدد و اثرگذارند، اما نباید چنان در نگاه ما بزرگ شوند که سهم رفتار و نگرش خودمان را نبینیم. برای بهبود ارتباط، باید سهم خود را آغاز کنیم و صرفاً منتظر تغییر طرف مقابل یا مداخله دیگری نمانیم.

وی ادامه داد: این مسئولیت به معنای توانایی اصلاح همه ارتباط‌ها نیست؛ طرف مقابل نیز سهم دارد و ممکن است همراه نشود. نتیجه‌نگرفتن، لزوماً به معنای مقصربودن ما نیست. آنچه بر عهده ماست، تلاش برای رعایت سهم خود، انتخاب روش مناسب و حفظ امید در مسیر تربیت است.

بهره‌گیری از ظرفیت گفت‌وگو برای ترویج معارف دینی

محمد فلاح، مدیر مراسم حرم مطهر رضوی نیز در این مراسم گفت: کشور ما در شرایط کنونی نیازمند همراهی و یاری است و همه ما وظیفه داریم، به‌ویژه در عرصه فرهنگ و تقویت بنیان‌های فکری جامعه، قدمی برداریم.

وی با اشاره به ظرفیت گفت‌وگو با زائران افزود: حرم مطهر رضوی فرصتی کم‌نظیر برای ارتباط با افرادی فراهم می‌کند که شاید در محیط‌های دیگر، امکان چنین گفت‌وگویی با آنان وجود نداشته باشد. این افراد به احترام امام رضا (ع) به حرم می‌آیند و دقایقی پای صحبت ما می‌نشینند.

فلاح ادامه داد: ارتباط معنوی زائر با امام رضا (ع) و حال خوبی که در زیارت پیدا می‌کند، می‌تواند دل او را برای دریافت معارف آماده کند؛ باید از این فرصت برای گفت‌وگو و بیان معارف دینی بهره ببریم.